მულტიკულტურული თბილისის აჩრდილები

• თბილისი

საუკუნეების განმავლობაში თბილისი იმპერიების, რელიგიების, ენებისა და სავაჭრო გზების გზაჯვარედინზე მდებარეობდა. სომხები, ქართველები, ებრაელები, რუსები, გერმანელები, სპარსელები, ბერძნები და მრავალი სხვა ხალხი მის მიხვეულ-მოხვეულ ქუჩებში ერთმანეთის გვერდიგვერდ ცხოვრობდნენ. თითოეულმა თემმა თავისი კვალი დატოვა ქალაქზე ეკლესიების, სინაგოგების, მეჩეთების, სკოლების, ბაზრებისა და სასაფლაოების მეშვეობით. მათ ერთად შექმნეს კავკასიის ერთ-ერთი ყველაზე მრავალფეროვანი ურბანული ლანდშაფტი.

მეოცე საუკუნემ ეს სამყარო სამუდამოდ შეცვალა. ომებმა, რევოლუციებმა, გადასახლებებმა, დემოგრაფიულმა ცვლილებებმა და საბჭოთა პოლიტიკამ ქალაქი გარდაქმნა. მრავალი რელიგიური ნაგებობა დაიხურა, სხვა დანიშნულება შეიძინა, დაზიანდა ან დაანგრიეს. მრევლი გაქრა, არქივები დაიკარგა და თბილისის მულტიკულტურული ისტორიის მთელი თავები ნელ-ნელა საზოგადოებრივი მეხსიერებიდან წაიშალა.

ეს ტური სწორედ ამ დავიწყებული ადგილების კვალს მიჰყვება. ჩვენ გავივლით ნაცნობ ქუჩებს და აღმოვაჩენთ დაფარულ ისტორიებს, რომელთა შესახებაც ვიზიტორთა უმეტესობას — და ბევრ ადგილობრივსაც — არასოდეს სმენია. თანამედროვე ფასადების, მიტოვებული კედლებისა და მივიწყებული ნანგრევების მიღმა იმ თემების მოგონებები იმალება, რომლებიც ოდესღაც ამ სივრცეებს ლოცვით, მუსიკით, ზეიმებითა და ყოველდღიური ცხოვრებით ავსებდნენ.

შამქორელთა ღვთისმშობლის ეკლესია

ჩვენი მოგზაურობა ავლაბარში იწყება — უბანში, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში თბილისის სომხური თემის ცენტრი იყო. აქ დგას შამქორეცის ნაშთები, რომელიც ოდესღაც ქალაქის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სომხური ეკლესია იყო. შამქორიდან გადმოსახლებული სომხების მიერ აგებული ტაძარი არა მხოლოდ სალოცავ ადგილს, არამედ საზოგადოების ცხოვრების მნიშვნელოვან ცენტრსაც წარმოადგენდა.

დღეს მისი ყოფილი დიდებულებიდან ძალიან ცოტაა შემორჩენილი. კედლები, რომლებშიც ოდესღაც ლოცვები და საგალობლები ისმოდა, ახლა მდუმარედ დგას და ნაწილობრივ დროისა და ბუნების ძალას აქვს მინდობილი. თუმცა, ნანგრევებშიც კი, შამქორეცი ძლიერ ისტორიას გვიყვება იმ ათასობით სომეხზე, რომლებმაც თბილისის ისტორიის, არქიტექტურის, კულტურისა და ეკონომიკის ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს. მის ნაშთებს შორის დგომისას ადვილია წარმოიდგინო სრულიად განსხვავებული ავლაბარი — ეკლესიის ზარებით, ვაჭრებით, ხელოსნებითა და ოჯახებით სავსე უბანი, რომელთა ცხოვრებაც ამ წმინდა ადგილს უკავშირდებოდა.

მეტეხის კომპლექსი

თბილისში ცოტა ადგილია, რომელიც ქალაქის მღელვარე ისტორიას მეტეხზე უკეთ წარმოაჩენს. დღეს ვიზიტორები აღფრთოვანებულნი არიან მისი შთამბეჭდავი მდებარეობით მტკვრის ნაპირზე, თუმცა ბევრმა არ იცის მისი კედლების მიღმა დამალული ისტორიები.

საუკუნეების განმავლობაში მეტეხი სხვადასხვა დანიშნულებას ასრულებდა. ის იყო სამეფო რეზიდენცია, ციხესიმაგრე, საპყრობილე და მოგვიანებით საბჭოთა ხელისუფლების მიერ გადაკეთებული სივრცე. მის საკნებში პატიმრები, დისიდენტები და რიგითი მოქალაქეები ხვდებოდნენ. ისტორიული კომპლექსის მთელი ნაწილები გაქრა რეკონსტრუქციებისა და იდეოლოგიური ცვლილებების პერიოდში.

მტკვართან დგომისას გავიგებთ, როგორ იქცა თბილისის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ღირსშესანიშნაობა როგორც სამეფო დიდების, ისე პოლიტიკური რეპრესიების მოწმე. მეტეხი მხოლოდ ქვის ძეგლი არ არის — ის იმ უამრავი ცხოვრების ძეგლია, რომელიც მის კედლებში ვითარდებოდა.

მოღნის სურფგევორქის ეკლესია

ძველი თბილისის ვიწრო ქუჩებსა და აივნებს შორის მოღნის ეკლესიის ნაშთები იმალება. ოდესღაც სომხური სულიერი ცხოვრების მნიშვნელოვანი ცენტრი იყო, დღეს კი მხოლოდ იმის ფრაგმენტად არის შემორჩენილი, რასაც ადრე წარმოადგენდა.

თაობების განმავლობაში ეს ეკლესია აქტიურ მრევლს ემსახურებოდა და სომხური სკოლების, კულტურული დაწესებულებებისა და რელიგიური ძეგლების ფართო ქსელის ნაწილს წარმოადგენდა, რომელიც ისტორიული თბილისის დიდ ნაწილს მოიცავდა. დროის მსვლელობამ, უყურადღებობამ და სხვადასხვა დავამ ეს ტაძარი თბილისის ერთ-ერთ ყველაზე სადავო დაკარგულ ძეგლად აქცია.

დღეს მისი შემორჩენილი ნაწილები ერთდროულად სილამაზისა და სევდის განცდას იწვევს. ისინი გვახსენებენ, რომ ქალაქები მუდმივად იცვლებიან და რომ ყველაზე მნიშვნელოვანი ძეგლებიც კი შეიძლება ერთ საუკუნეში გაქრეს.

ძველი თბილისის დაფარული სინაგოგა

თბილისის ებრაული ისტორია მრავალ საუკუნეს ითვლის, თუმცა მისი დიდი ნაწილი დღემდე შეუმჩნეველია ვიზიტორებისთვის. მთავარი ტურისტული მარშრუტებიდან მოშორებით მდებარეობს თბილისის აშკენაზების სინაგოგა — მშვიდი მოწმე იმ თემისა, რომელმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ქალაქის სავაჭრო და კულტურულ ცხოვრებაში.

მაშინ, როცა დიდი მონუმენტები ხშირად დომინირებენ ისტორიულ ნარატივებში, მსგავსი ადგილები ბევრად უფრო პირად ისტორიებს გვიყვებიან. აქ გავეცნობით იმ ებრაული ოჯახების ცხოვრებას, რომლებმაც შექმნეს ბიზნესები, სკოლები და რელიგიური დაწესებულებები, თანაც საკუთარი ტრადიციები ამ მრავალეროვან ქალაქში შეინარჩუნეს.

სინაგოგა გვახსენებს, რომ თბილისის მრავალფეროვნება მხოლოდ შემწყნარებლობის შედეგი არ ყოფილა — ის ყოველდღიური ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი იყო.

კალას დაკარგული კათოლიკური ეკლესია

კალას გულში ოდესღაც იდგა ეკლესია, რომელსაც ადგილობრივები „ლათინთ საყდარს“ უწოდებდნენ. ის XVIII საუკუნეში კაპუცინი მისიონერების მიერ აშენდა და თბილისის მცირე, მაგრამ გავლენიან კათოლიკურ თემს ემსახურებოდა.

მის კარებში ევროპიდან ჩამოსული ვაჭრები, დიპლომატები, მისიონერები და მოგზაურები გადიოდნენ. ეკლესია თბილისს შორეულ ქალაქებსა და კულტურებთან აკავშირებდა და ხაზს უსვამდა ქალაქის როლს აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის საერთაშორისო გზაჯვარედინზე.

მიუხედავად იმისა, რომ თავად ეკლესია აღარ არსებობს, მისი ისტორია ისტორიულ წყაროებსა და ადგილობრივ მეხსიერებაში ცოცხლობს. იმ ადგილზე დგომისას, სადაც ის ოდესღაც იდგა, შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ თბილისის ევროპული კავშირებისა და რელიგიური მრავალფეროვნების დავიწყებული თავი.

*შენიშვნა*

ამ პროგრამაში აღწერილი ადგილები მხოლოდ მცირე ნაწილია იმისა, რასაც ამ ტურის განმავლობაში იხილავთ. მარშრუტის ფარგლებში ასევე მოვინახულებთ მრავალ ეზოს, დავიწყებულ შენობას, მიტოვებულ ნაგებობასა და ნაკლებად ცნობილ ისტორიულ ადგილს, რომლებიც ჩვეულებრივ ტურისტულ მარშრუტებში არ შედის.

თბილისის მულტიკულტურულ ისტორიასთან დაკავშირებული მრავალი ადგილი დღეს უკვე აღარ არსებობს თავისი თავდაპირველი სახით. ზოგიერთი მათგანი მთლიანად გაქრა, ზოგი კი დღემდეა შემორჩენილი, თუმცა დამალულია საცხოვრებელი სახლების ეზოებში, შენობებსა და ქუჩებში, რომელთა გვერდით ყოველდღიურად ათასობით ადამიანი ისე ჩაივლის, რომ მათი ისტორიის შესახებ არაფერი იცის.

ქალაქი სწრაფად იცვლება. ფართომასშტაბიანი სარეაბილიტაციო პროექტები, ახალი მშენებლობები და ურბანული გარდაქმნები ნელ-ნელა ცვლის ძველი უბნების ისტორიულ იერსახეს. მიუხედავად იმისა, რომ კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა მნიშვნელოვანია, ძველი თბილისის მრავალი ავთენტური დეტალი ქრება ან სულ უფრო რთულად შესამჩნევი ხდება. ქალაქი, რომელმაც ომები, რევოლუციები და საბჭოთა პერიოდი გადაიტანა, დღეს კიდევ ერთი დიდი ცვლილების ეტაპზე დგას.

ამიტომ ეს ტური მხოლოდ დავიწყებული ისტორიის აღმოჩენა არ არის. ეს არის შესაძლებლობა იხილოთ ისეთი თბილისი, რომელიც შესაძლოა დიდი ხნის განმავლობაში აღარ დარჩეს დღევანდელი სახით. ზოგი ადგილი უკვე გაქრა, ზოგი ყოველწლიურად იცვლება, ხოლო მრავალი დეტალი, რომელიც ძველ თბილისს განსაკუთრებულს ხდის, შესაძლოა მალე მხოლოდ ფოტოებსა და მოგონებებში შემორჩეს.

„მულტიკულტურული თბილისის აჩრდილები“ ექსკლუზიური გამოცდილებაა, რომელიც სპეციალურად Travel to Georgia Tours-ის გუნდის მიერ შეიქმნა. ტურის კონცეფცია, მარშრუტი, ისტორიული კვლევა და ნარატივი შექმნილია მხოლოდ ამ პროგრამისთვის.

ყველა უფლება დაცულია — "Travel to Georgia Tours".